Een goed verhaal begint in het klaslokaal

Voor goed onderwijs is een goed verhaal onmisbaar. Een verhaal dat voor iedere leerling leesbaar, hoorbaar of voelbaar is. Voor leerlingen met een leesbeperking is toegang tot passende leermiddelen echter geen vanzelfsprekendheid. Terwijl lezen de basis vormt van vrijwel alle onderwijsactiviteiten -van het volgen van lessen en het maken van opdrachten tot het ontwikkelen van zelfstandigheid en zelfvertrouwen)- sluiten reguliere lesmaterialen hen vaak onbedoeld uit. Wanneer een leerling het verhaal van de les niet kan volgen, raakt dat direct aan motivatie, leerprestaties en zelfbeeld.

Passend onderwijs vraagt om maatwerk. Het betekent dat het onderwijs zich aanpast aan de leerling, en niet andersom. Voor leerlingen met een visuele beperking, of andere leesbeperkingen, houdt dit in dat leermiddelen tijdig beschikbaar zijn in een geschikte leesvorm. Alleen dan kunnen zij zelfstandig werken, hun talenten ontwikkelen en met vertrouwen deelnemen aan het onderwijs, in het regulier onderwijs of in een gespecialiseerde setting.

Veel (digitaal) lesmateriaal is niet toegankelijk voor leerlingen en studenten met een visuele beperking. Aangepaste leesvormen zoals braille, grootletter, audio en digitaal toegankelijke bestanden zijn daarom geen extra voorziening, maar een essentiële randvoorwaarde voor volwaardige deelname aan het onderwijs. Ze zorgen ervoor dat leerlingen niet achteraf hoeven aan te haken, maar vanaf het begin kunnen meedoen. Zo blijft het verhaal van een les, een methode of een boek intact. En krijgt iedere leerling toegang tot dezelfde inhoud, op een manier die bij hem of haar past. 

Maar ons streven is om lesmateriaal niet achteraf toegankelijk te maken, maar vanaf de bron. Daarom werken we er samen met uitgevers, andere kennisorganisaties en belangenverenigingen aan om lesmateriaal van meet af aan toegankelijk aan te bieden.

Dedicon speelt hierin een verbindende rol. Als specialist in toegankelijke informatievoorziening zorgt Dedicon, in opdracht van en samen met het onderwijsveld en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), voor de productie en distributie van aangepaste lesmaterialen. Door inhoudelijke expertise te combineren met technologische innovatie draagt Dedicon bij aan een onderwijsstelsel waarin inclusie en gelijke kansen voor leerlingen voelbaar en zichtbaar zijn in de dagelijkse onderwijspraktijk.

Er is het afgelopen jaar hard gewerkt aan het versterken van deze keten. Van beleid en samenwerking tot uitvoering in de klas. Het maakt duidelijk hoe Dedicon, OCW en onderwijsprofessionals samen bouwen aan passend onderwijs waarin ieder verhaal telt en waarin elke leerling toegang heeft tot hetzelfde verhaal, zodat hij of zij kan leren, groeien en meedoen.

Waar de meeste productieaantallen redelijk gelijk zijn vallen de dalende trend van gesproken school- en studieboeken op, maar ook de toename bij de productie van titels in toegankelijk EPUB-formaat. In 2026 zal worden onderzocht waar de verminderde behoefte in gesproken school- en studieboeken vooral in zit. Spelen bijvoorbeeld andere luistermogelijkheden hier een rol? De toename in EPUB-titels zit in het feit dat Dedicon van OCW aanvullende subsidie heeft ontvangen om extra titels in dit formaat te maken speciaal voor dyslectische leerlingen. 

Ook omdat steeds minder dyslectische leerlingen behoefte hebben aan gesproken school- en studieboekende collectie gesproken school- en studieboeken, groeit deze collectie minder hard en is het aantal streams en downloads gedaald. De verklaring voor de toename van het aantal braillebanden ligt voor een deel bij de toename in het aantal aanvragen van braille met extra interlinie, speciaal voor de jongste braillelezers. Voelbare tekeningen blijven onverminderd een populair en zeer gewenst product waardoor het aantal reproducties weer met 10% is gestegen ten opzichte van 2024. 

Aan het begin van het schooljaar liggen de meeste aangepaste school- en studieboeken al klaar. Maar een boek, hoe goed ook, werkt pas echt als je weet hoe je het optimaal gebruikt. Daarom organiseerden we ook in 2025 weer onze Kickstartdagen voor onderwijsprofessionals. Met praktische workshops en voorbeelden uit de klas laten we zien wat er mogelijk is met aangepaste leesvormen. Zo zorgen we samen voor een vliegende (kick)start én minder achterstand later in het jaar.

Toegankelijke leermiddelen geven leerlingen en studenten de kans om mee te doen op hun eigen manier. Maar het succes zit vaak in de details: hoe zet je een leesvorm slim in? Welke instellingen helpen? En wat werkt in de praktijk bij verschillende behoeften? Tijdens de Kickstartdagen delen we die kennis. Niet in theorie, maar met concrete handvatten waarmee onderwijsprofessionals direct aan de slag kunnen. Zo krijgt elke leerling niet alleen een aangepast boek, maar ook een goed verhaal: een leerroute waarin mogelijkheden centraal staan.

De start van het schooljaar is hét moment waarop routines ontstaan. Als je dan al weet hoe je aangepaste leesvormen optimaal gebruikt, profiteer je daar het hele jaar van. 

De winst is groot: 

• Leerlingen en studenten kunnen sneller zelfstandig werken. 

• Docenten en begeleiders besparen tijd doordat ze weten welke opties er zijn. 

• Achterstanden worden kleiner, omdat je vroeg in het jaar al de juiste ondersteuning inzet. 

De Kickstartdagen stonden dit jaar in het teken van leren door doen. Het programma bestond onder andere uit: 

• Workshops over het optimale gebruik van aangepaste leesvormen. 

• Webinars over verschillende leesvormen 

• Bedrijfsbezoeken voor nieuwe onderwijsprofessionals: kennismaken met onze aanpak en dienstverlening. 

• Dedicon-on-tour: schoolbezoeken om kennis en ervaring direct in de praktijk te delen. 

• Kennisbank: informatie en materialen om ook na de Kickstartdagen verder te kunnen. 

• Intensieve samenwerking met de Week van de Toegankelijkheid van Ieder(in): samen aandacht voor inclusie en toegankelijkheid. 

Toegankelijkheid is geen extraatje. Het is de basis om leerlingen en studenten gelijke kansen te geven. Met de Kickstartdagen helpen we onderwijsprofessionals om aangepaste leesvormen niet alleen te ontvangen, maar ook echt te benutten.

Om educatieve uitgevers nóg meer bewust te maken van het belang van brontoegankelijk publiceren, organiseerden we samen met Visio Grave de Educatieve Uitgeversdagen. Educatieve uitgevers gingen twee dagen actief aan de slag met wat brontoegankelijk publiceren in de praktijk betekent. De eerste dag ervoeren zij hoe leerlingen met een visuele beperking lesmateriaal gebruiken, met hulpmiddelen zoals braille, spraak en vergroting, en waar toegankelijkheidsknelpunten zitten. Dit maakte voor veel deelnemers duidelijk waarom toegankelijk publiceren geen theoretisch onderwerp is, maar een noodzakelijkheid waar je vandaag al mee kunt beginnen.  

De tweede dag waren ze bij Dedicon te gast voor verdieping en concrete handvatten voor de dagelijkse uitgeefpraktijk. Sprekers zoals Michael Johnson van Benetech vertelden over best practices die uitgevers helpen om stappen te zetten richting toegankelijke digitale inhoud. Hierdoor ontstond veel uitwisseling, energie en een gevoel van gedeeld eigenaarschap om toegankelijkheid in het onderwijs verder te implementeren. 

Paul Gillijns van MEVW en Nathalie de Weerd van Boom Uitgeverij vertellen in de video’s wat ze hebben meegenomen van deze succesvolle uitgeversdagen. Ga voor meer video’s en informatie naar de Kennisbank op de website van Dedicon. 

Digitale schoolboeken in EPUB-formaat geven leerlingen met een leesbeperking meer rust en controle. De leeservaring is namelijk aanpasbaar: leerlingen kiezen zelf wat prettig leest en wat helpt om de lesstof beter te begrijpen. Dat maakt EPUB’s niet alleen toegankelijker, maar ook praktischer in de dagelijkse schoolroutine. Minder gedoe met instellingen, meer focus op de inhoud.

Een EPUB is een digitaal schoolboek dat je leest in de gratis app of web-app VitalSource Bookshelf. In Bookshelf ziet het boek eruit als een gewone lesmethode, maar dan met extra functies die het lezen ondersteunen. Leerlingen kunnen bijvoorbeeld:

• het lettertype en de lettergrootte aanpassen

• de achtergrondkleur wijzigen

• de tekst laten voorlezen en zelf de voorleessnelheid instellen 

“Het is fijn dat ik de tekst groter kan maken, dat leest veel rustiger.”

Leerlingen ervaren vaak meer rust tijdens het lezen. Ze hoeven zich minder te concentreren op de opmaak of op het ‘ontcijferen’ van de tekst, en kunnen zich richten op wat er staat. 

Dat maakt EPUB geschikt voor verschillende leerstijlen. En vooral: het helpt leerlingen om zelfstandiger te werken. 

In 2025 is onze collectie EPUB-bestanden met ruim 100 extra titels aanzienlijk uitgebreid. Daarmee bieden we, naast gesproken boeken, een passend alternatief voor leerlingen met dyslexie. Dat is extra belangrijk omdat de levering van dyslexiebestanden per 1 januari 2026 stopt. Met EPUB kunnen scholen en leerlingen blijven rekenen op een toegankelijke, flexibele leesvorm die in de praktijk werkt.

De jeugdige leden van Club Orange vormen een waardevolle adviesraad voor Dedicon. Het zijn jongeren met een visuele beperking, tussen de 15 en 22 jaar, die precies weten wat werkt in het dagelijks leven. Hun ervaringen, ideeën en ambities helpen ons om onze diensten en producten beter te maken. Want als je werkt aan toegankelijkheid, dan wil je niet alleen iets maken voor jongeren, maar vooral met jongeren. Dat is waar Club Orange voor staat: een team met impact.

De leden van Club Orange zijn gebruikers van onze dienstverlening. We kennen elkaar, en we werken samen vanuit vertrouwen. In gesprekken, gevraagd én ongevraagd, delen ze wat goed gaat, wat beter kan en wat ze missen. 

Ze laten ideeën vallen tussen neus en lippen door. Vertellen over school, studie, werk en zelfstandigheid. Over wat hen frustreert, wat hen helpt en wat ze dromen. En juist doordat we die inzichten serieus nemen, ontstaat er ruimte voor verbeteringen die echt aansluiten op hun leven. Zo bouwen we samen aan oplossingen die bijdragen aan meer zelfstandigheid, betere toegang tot informatie en meer kansen om mee te doen. 

Club Orange geeft ons als organisatie een uniek perspectief. Als buitenstaander krijg je niet vanzelfsprekend zicht op hoe jongeren met een visuele beperking hun dag inrichten, welke obstakels ze tegenkomen en welke oplossingen wél werken. De leden van Club Orange bieden ons die springplank. Ze helpen ons om hen beter te ondersteunen en om innovaties te ontwikkelen die passen bij hun realiteit.

Club Orange is een hechte groep jongeren die niet alleen feedback geeft, maar ook invloed heeft. Ze denken mee, testen, reageren, dagen ons uit en brengen nieuwe ideeën in. Die stem is belangrijk. Want hoe kleiner de doelgroep, hoe groter het risico dat oplossingen over hen heen worden ontworpen. Club Orange zorgt ervoor dat hun perspectief niet verdwijnt, maar juist centraal staat.

Club Orange laat zien wat er gebeurt als je jongeren niet alleen vraagt om mee te denken, maar ze ook echt ruimte geeft. Dat is, voor Dedicon, een goed verhaal en een dat we samen blijven schrijven.

“De groep jonge mensen die niet goed kan zien, is klein. Daardoor is er weinig kennis en moet je heel veel zelf regelen. Dat frustreert me. Bij Club Orange krijg ik de mogelijkheden om daar wat aan te doen.” – Hannah